شارباژێڕ له‌ ئه‌رشیفی عوسمانیدا (1851-1914)

Bzhar Othman  Ahmed; Dilshad Aziz  Marif Wazhaee

doi:10.25098/6.3.8

Authors

Bzhar Othman Ahmed بەشی مێژوو، فاكەڵتى ئاداب، زانکۆی سۆران، سۆران، عێراق
Dilshad Aziz Marif Wazhaee بەشی شوێنەوەر، کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆی سلێمانی، سلێمانی، عێراق

DOI:

https://doi.org/10.25098/6.3.8

Keywords:

Sharbazher, Ottoman archives, Sulaimani, Sitak, Mawet, Kanaru

Abstract

The historical Sharbazher district covers a vast area including all the valleys, narrow plains and roughed mountains east of Sulaimani, the district called Sharbazher was the capital of Baban Kingdome until building the city of Sulaimani in 1784 AD. After the Ottomans sealed the fate of the Baban princedom in 1851 AD., the Ottomans divided the territories that was under the Babani princedom to numbers of administrative districts, among them Sharbazher (Shehr-i Bazar) district, and it was called a qaza under the Suleymaniye sanjaq in the Mosul Vilayet.

After the fall of the Babani Princedom to the fall of the Ottomans Sharbazher district was mentioned in several documents, they are not studied yet, the aim of this paper is studying this important achieve and analyze the political, administrative, social and economic details that was mentioned in these archives.

The research methodology of this study uses qualitative historical and textual analysis methods with an exploratory qualitative research design, depending on both primary and secondary sources.

References

ساڵنامەكانی عوسمانی / یلایەتی موسڵ

سالنامه‌ء ویلایت موصل، 1308.

سالنامه‌ء ویلایت موصل، 1310.

سالنامه‌ء ویلایت موصل، 1312.

سالنامه‌ء ویلایت موصل، 1325.

سالنامه‌ء ویلایت موصل، 1330.

به‌ڵگه‌نامه‌ عوسمانییه‌كان:

A {DVNSMHM_00024_00129 (291).

DH_EUM_EMN__00043_00013_001_001.

DH_TMIK_M___00113_00029_001_001.

A_{DVNSMHM_00024_00129 (291).

İ__AS___00034_00076_004_001.

İ__AS___00034_00076_002_001.

DH_SN__THR__00046_00024_002_001.

سەرچاوە کوردییەکان:

- پیرەمێرد، تۆفیق ئاغای هەمزەئاغای مەسرەف، پەندەکانی پیرەمێرد، کۆکردنەوەی فایەق هۆشیار و ئەوانی تر، بەرگی یەکەم، بەبێ ساڵی چاپ، چاپخانەی ئەدیبان.

- حمە، سروە جلال، ٢٠١٢، شیکردنەوەی جوگرافیی بۆ دابەشبوونی دانیشتوان لە قەزای شارباژێڕدا (١٩٥٧-٢٠٠٩)، ماستەرنامەیەکی بڵاونەکراوە، کۆلێجی زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆی سلێمانی.

- زەکی بەگ، محەمەد ئەمین، ٢٠٠٦، خولاصەیەکی تاریخی کورد و کوردستان لە زۆر قەدیمەوە هەتا ئیمڕۆ، بنکەی ژین.

- ڕەحمان، ئاشتی، باجگر، نەوزاد یەحیا، ٢٠١٨، بازیان و چەمچەماڵ لە بەڵگەنامەکانی عوسمانی دا(١٢٩٨-١٣٣٦ کۆچی/ ١٨٨١-١٩١٨زایینی، هەولێر، زانکۆی جیهان.

- محمد، محمد وتمان، ٢٠١٥، بنەما جوگرافییەکانی پلاندانانی گەشتیاری لە قەزای شارباژێڕ، (لێکۆڵینەوەیەک لە جوگرافیای گەشتوگوزاری)، ماستەرنامەیەکی بڵاونەکراوە، کۆلێجی زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆی سلێمانی

- محمود، بختیار سعید، "قه‌زای كۆیه‌ له‌ ساڵنامه‌كانی ویلایه‌تی موسڵ و كتێبی قاموس الأعلام"، (كۆنفڕاسی نێوده‌وڵه‌تی كۆیه‌ له‌ ڕه‌وتی شارستانییه‌تدا / زانكۆی كۆیه‌)، ( هه‌ولێر: چاپخانه‌ی شه‌هاب، 2019)،ل. 99.

- میر شه‌ره‌فخان، ٢٠٠٦، شه‌ره‌فنامه‌، هه‌ولێر: چاپخانه‌ی ئاراس، چاپی سێیه‌م.

- عەبدولڕەحمان، محەمەد صالح، ٢٠٠٦، شیکردنەوەی جوگرافی دابەشبوونی نشینگە دێهاتییەکان لە قەزای شارباژێڕدا، لێکۆڵینەوەیەکە لە بواری جوگرافیای دێنشینی دا، ماستەرنامەیەکی بڵاونەکراوە، کۆلێجی زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆی سلێمانی.

- ئەحمەد، بژار عوسمان ٢٠١٩، كوردستان له‌ سیاحه‌تنامه‌ی ئه‌ولیا چه‌له‌بی دا، به‌شی یه‌كه‌م: باشوری كوردستان، سلێمانی: ناوه‌ندی سارا.

- ئەحمەد، کۆزاد محەمەد، "گرفتی ناوی شارباژێڕ،"گۆڤاری بابان، (٢-٣)

سەرچاوە عەرەبییەکان

- باقر، طە، و سفر، فؤاد، ١٩٦٥، المرشد الی مواطن الاثار و الحضارة، الرحلة الرابعة، بغداد.

- بیات، فاضل ، 2007، الدولة العثمانية في المجال العربي، بيروت.

- خلیل علي مراد، "رحلة أولیا جلبي مصدرا لدراسة أحوال العراق في القرن السابع عشر،" مجلةالمشكاة، عدد 1، جامعة الموصل، كلیة الاداب، قسم التأریخ، 2004، ص ص: 47-48.

- علی مراد، خلیل، 2013، الكرد وكردستان في كتاب (جيهان نوما) لكاتب جلبي، اربيل.

- قادر، پیمان مظفر صالح، ٢٠١٦، تأثیر المناخ في راحة الانسان للنشاط السیاحي في قضاءي کلار و شارباژیر (دراسة مقارنة في الجغرافیة السیاحیة)، رسالة ماجستیر غیر منشورة، کلیة العلوم لانسانیة، جامعة السلیمانیة.

- نیبور، کارستن، ١٩٦٥، رحلة نیبور الی العراق في القرن الثامن عشر، ترجمة: محمود الامین، بغداد.

سەرچاوە تورکییەکان:

- Ayabakan, Levent, (2016), "Kürtlerde Tütün Kültürü ve Kürtlerin Tütün Ekonomisinde İngiltere’nin Rolü (1883-1923)،"VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi/ International Journal of Historical Researches, Yıl/Vol. 1, Sayı/No. 2 Güz/Fall 2016 ISSN: 2149-9535.

- Ayn-i Ali Efendi, Kavânîn-i Âl-i Osman der Hülâsa-i Mezâmin-i Defter-i Divan, İstanbul: Tasvir-i Efkâr Gazetesi Yayınları, 1280.

- Cengiz Cengiz, Murat BABUÇOĞLU, Orhan ÖZDİL, OSMANLI VİLAYET SALNAMELERİNDE MUSUL, (Ankara: 2005).

- Cengiz, Murat BABUÇOĞLU, Orhan ÖZDİL, OSMANLI VİLAYET SALNAMELERİNDE MUSUL, (Ankara: 2005).

- Evliyâ Çelebî, Evliyâ Çelebî Seyyahatnamesi Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 305 Numaralı Yazmanın Trabskripsiyonu-Dizin, Cilt IV, (haz.) Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İstanbul: YKY, 2000, s. 297.

- İsmet DEMİR, Uğurhan DEMİRBAŞ, ve Hacı Osman YILDIRIM. (1993). (MUSUL – KERKÜK İLE İLGİLİ ARŞİV BELGELERİ 1525 – 1919), Ankara.

- İsmet DEMİR, Uğurhan DEMİRBAŞ,..ve Hacı Osman YILDIRIM.

- Martin van Bruinessen, Hendrik Boschten. (1988). EVLİYA ÇELEBİ IN DIYARBEKIR, Brill: Volume I.

- Mehmet AKBAŞ, Evliya Çelebi’nin Gözüyle Kürtler ve Kürdistan, Artuklu Akademi - Journal of Artuklu Academia 2015/2(1), 4.

- Mehmet Ali Ünal, Osmanlı Müesseseleri Tarihi,9.basım, İsparta: Fakültekitapevi,s.56; TİMAR, Halil İnalcık, DİA, cilt: 41.

- ZEYNEP ERDURAN, Evliya Çelebi Seyahetnemesine göre İstanbul’da Esnae, Zanaat ve Ticaret, Kırık Kale Üniversitesi. SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TARİH ANABİLİM DALI, KIRIKKALE-2006, XXIII- XXIV.

سەرچاوە بیانییەکان:

- Ahmed, K. M., 2012 The Beginnings of Ancient Kurdistan (c.2500-1500 BC) A Historical and Cultural Synthesis, PhD dissertation, Leiden University, (unpublished).

- Bonechi, M., 1993, I nomi geografici dei testi di Ebla, RGTC 12/1, Wiesbaden, 223.

- Edmonds, C. J., “Shar Bazhêr and the Basin of the Qalachuwalan,” The Geographical Journal, Vol. 123, No. 3 (Sep., 1957), pp. 318-328.

- Grayson, A. K., 1991 Assyrian Rulers of the Early First Millennium BC 1 (1114-859 BCE) (RIMA II = The Royal

- Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods II/I), Toronto - Buffalo – London.

- Grayson, A. K., 1996 Assyrian Rulers of the Early First Millennium BC 2 (858-745 BCE) (The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods III), Toronto - Buffalo – London.

- Levine, Louis D., Geographical Studies in the Neo-Assyrian Zagros: I, Iran, Vol. 11 (1973), pp. 1-27.

- Radner, K., (2017), “A Neo-Assyrian Legal Document from Tell Sitak.” In: Heffron, Y., Stone, A. & Worthington, M. (eds.), At the Dawn of History: Ancient Near Eastern Studies in Honour of J. N. Postgate (Winona Lake): 423-430.

- Rich, Cladius James, 1860, Narrative of a residence in Koordistan: and on the site of ancient Nineveh; with journal of a voyage down the Tigris to Bagdad and an account of a visit to Shirauz and Persepolis, pp.140-160.

- Saber, S. A., et al., (2015), “REPORT ON THE EXCAVATIONS AT TELL SITAK: THE 2010 SEASON,” Iraq, Vol. 76 (2014), pp. 205-229.

- William, O., (1979) “The Turkish Connection; The Saga of the Peabody-Martini Rifle,” Man At Arms Magazine, Volume 1, Number 2, pp. 12-21, 5557.

ماڵپەڕە ئەلیكترۆنییەكان

- https://turki.cagdassozluk.com/osmanlica-sozluk-madde-21441.html?fbclid=IwAR2axFmQwziP-Zd7sdh6E85mhrR8RQQvaN_ySly8IpwJ4F5Bba6b-5VwQHw)